Comunu de Moguru

Comune di Mogoro - 50ma Fiera del Tappeto

Salta la barra di navigazione e vai ai contenuti

Crescita de sa populazione

Froriggiaduras e imbellimentus de su periudu aragonesuMe is annus avattu, a pustis is urtimus arrabellamentus e avvabotus de s’Arborea, offidus de Lionardu Alagon contras a is Aragonesus e accabbaus malamenti in sa batalla de Macomer in su 1478, sa curatoria de Parte Montis abi Moguru ndi fadiat parti, a sun prus podiat teni 400 o 500 fogus o domus, spraxidas in 12 biddixeddas.

U seculu a pustis (1583), mentris in tottu sa Sardigna sa popolazioni fut crescia de duas ortas e mesu, Part' 'e Montis teniat feti 1061 fogus.

In cussus tempus Moguru no fut ancora sa idda prus popolada de sa curadoria: teniada 145 fogus contras 162 de Forru (Collinas) e 152 de Masuddas.

Tra su Cinquixentus e Sexentus Moguru connoscit un aumentu mannu de popolazioni chi mai si fut biu, passendi in su 1627 de 232 fogus po arribbai u seculu a pustis (1728) a contai 415 fogus.

Podit essi, comenti spiegat Gian Giacomo Ortu in “La difficile modernizzazione di un villaggio”, in sa presentazioni de su libru de Francu Sonis “Mogoro: due secoli di vita municipale”, chi custu ammanniai de sa bidda siat depidu a su fattu ca fiant aumentadas is pasturas e is terras de arai.

Arruinas de BrabozzibiEst infatti in su Sexentus chi si fiant ammanniadas custas possidenzias, grazias a su passaggiu de su satu de canabi (tentu de sa mensa vescovili di Abas) e de sa idda de Bonorcili, su villaggiu medievali abbandonau chi fut postu in sa pianura de su campidanu distruiu de is piratas saracinus chi iant assatillau puru is biddas de Tarraba, Uras e Arcidanu.

Cun is territorius nous Moguru agatat isfogu in su Campidanu e si prezzint is satus impari a atras biddas de Parte Montis e tra custas Forru. Cun Sardara e Pabillonis si chistionat puru de usufruttu promiscu e si appatuada po is satus de Frumin’e mata e parte Giossu, e forzis su cuminzu de custus appautus fiat istau un accordiu fattu cun su Conti de Quirra chi intra sa fini de su Quatruxentus e s’inghizzu de su Cinquixentus (seus in tempus de Ferdinardu de Aragona e Isabella de Castiglia) e hiat pozzidu donai prus tranquillidadi e sicuresa a is logus abi cumandada, pruscatottu in sa curatoria de Bonorcili. Innui sa tranquillidadi fut benida a mancai po nexi de is invasionis e puru poita fut posta laccanas a pari cun is satus de is Marchesus de Oristanu e is territorius chi torranta a teni in poderi is contis de Quirra.

A s’acabbu de sa guerra, po tempus meda cumbattida tra Aragona e Arborea, pustis sa batalla de Seddori fatta in su 1409, is Carroz s’impossessanta de su Part”e Montis e sa Part’’e Useddus.

Ruinas de sa domu de is SannasSi fut criada de ainci sa linea de is lacanas tra is Casteddus de Arcuentu (Arbus) e Barumebi (Ales) chi hiat praziu is possidenzias de is marchesus de Oristanis cun cussus de is contis de Chuirra. Cun sa batalla de Uras (1470) e sa bincita de is Alagon (Marchesus nous de Oristanis) asuba is forzas aragonesas, is pranuras de Part’’e Bonorcili e is coddus e cuccurus de Part’e Montis si agatant in mesu de pistighingius nous (poita si cetada dividendisì intra pari, un’orta a costau de is Alagon un’antra cun is Carroz , Vice Rei aragonesu).

E po cussu sa curatoria beccia de Bonorcili fut istada prezzìda e donàda, parti a su Monreali e in parti manna a su Part”e Montis. Tant’è berus ca sa idda distruida de Bonorcili in su 1577 fadiat ancora parti de su Monreali (mancai Moguru essat arricciu quatru quintus de is iscampaus e controllessit tottu su territoriu). Est feti in su 1665 chi custa situazioni arriccit su beni stai de i Marchesus de Quirra, chi dezidint de no torrai a popolai sa idda de Bonorcili, bastit chi Moguru essit promitiu de pagai is tassas(su feu e sa roadia) po cussas terras puru.

E propriu po cussu chi su popolau de Moguru in cussus annus si fut ammanniau de su 50% propriu in su momentu de s’aquistu de Bonorcili, mancai nci fessat istrada sa pesta de su 1652. Sa crescita fut torràda a cuminzai  in su settixentus cun 415 fogus in su 1728 (1588 abitantis) candu oramai sa Sardigna è Sabauda e assumancu 500 in su 1821 candu funt contaus 2 milla 51 abitantis chi passant a 2 milla 763 in su 1901.

E propriu grazias a s’aumentu de sa popolazioni tra su settixentus e a is inghizzus s’ottuxentus, chi si bint is migliorias in sa laurera. Una cunfrima arribbat cun s’aumentu de sa roadia, e is tassas chi depiat pagai su Part”e Montis cumenti a dirittu po semiai.

Ruinas de sa Domu de su Tiru a SignuSi passat de ainci de 540 mois de su 1780 a 699 in su 1816. E su feu puru, tassas ghettadas asuba de is personas, fut passau de 230 francus in su 1767 a 279 francus in su 1789.

E’ custu po moguru unu momentu de crescita manna de genti e de laurera, aggiudada puru de certus proprietarius capassus trà su settixentus e s’ottuxentus e trà issus: Don Bissenti Paderi e Antoi Bissenti Sanna, fatu Don in su 1814 po su fattu de hai prantau e innestau milliaias de obias.

Su possessu de is terrenus a sa fini de su settixentus est in manu de pagus proprietarius. Custu fattu mudat tottu su modu de traballai sa laurera e sa fida politiga e zivilli de sa bidda de Moguru. Is possidentis prus mannus furriat a fundu in susu is usanzias de su connottu de sa idda, accapparrendisì puru is pagu postus importantis de cumandu sinnendi tottu sa storia de Moguru.

Is Nobilis dda faint de meris. E ndi est di esempiu su fattu chi s’Amministrazioni Comunali de Moguru siat guidada de su 1843 a su 1924 po 9 ortas de unu Sindigu Nobili. Sa modernidadi agricola fut a caratteri prus aristocraticu che borghesu e ominis cumenti a Don Bissenti Paderi, Don Antoi Bissenti Sanna e Don Crallus Sanna hiant aggiudau meda sa modernizzazioni de sa bidda, in sa laurera e in sa vida zivili, fabbricchendi palazius,organizzendi operas de assistenza e finzas de spassiu cumenti a s’Asillu Denti Paderi e sa Tiru a Segnu.