Sa Cultura de Ozieri
Is iscobertas fatas de pagu in su territoriu tra Moguru e Sardara permittint de datai sa presenzia de s’omini me is satus Mogoresus a su Paleoliticu superiori (prus o mancu 13000 annus faidi) grazias a sa datazioni de is istratus archeologicus agataus controllaus cun tecnicas de avanguardia. Mancant oi puru iscedas de su periudu Neoliticu antigu (6000-3800 a. C.) me is iscobertas de su periudu de sa cultura Bonu Ighinu a Serra sa Frucca e a Puisteris. In cussus logus s’agatanta testimonianzias de su Neoliticu nou cun sa cultura de San Ciriacu e de Ozieri chi funti de su Neoliticu finali-Calcoliticu (fini de su IV millenniu-primus seculus de su III).

Sa presenzia de s’omini me is satus de Moguru in s’epoca Neolitica est accrariada, in prus de is medas logus de arregorta e officinas de sa pedr’e pistoni agatadas a mettadi de su seculu passau.

S'importanti villaggiu Neoliticu de Puisteris, nascidu forzis cumenti a logu de traballu de sa pedr’e pistoni abi si agatanta ainas meda, parrit chi hapat tentu sviluppu mannu a s’epoca de sa cultura Ozieri.

Custa zivillidadi de Ozieri a Moguru hat lassau arregodus preziosus me in atrus logus puru, cumenti a is arenas abi funt istadas agatadas medas incueddus de “massas”a is Nuracis abi fut istada agatada un’ascia manna beni traballada, Mannias, abi si fut agatau unu vasixeddu de s’inghizzu de su Neoliticu immou arreguau in su museu de Casteddu e in prus, nuraxi Serra sa Frucca abi su chi scridi de pagu hat annodizzau una mesa manna po is sacrifizius e chi est istada usada in su periudu medievali puru cumenti a basamentu e apoggiu de sa frucca, po impiccai is cundannaus de sa Curadoria de Bonorcili.

Sa pedr’e pistoni, chi iat donau importu mannu a sa Sardigna, in is urtimus tempus andat a bellu a bellu perdendi de interessu, is marineris nostus po sa pagu resa in su commerciu, perdint sa gana de viaggiai e no arriscat prusu is perigulus de su mari. Atrus popolaus prus ispeddiosus ndi portant su fromentu de atras civillidadis prus avanzadas de sa nosta, e mudendi in bona parti is usanzias e custumanzias de su connottu de sa zivillidadi de Ozieri, si passat de unu modu de bivi paxiosu matriarcali de is mammais nostas, a un’antra prus tostorruda e corriazza de is babbais gherreris. Is barraccas fatas a s’antiga, no serbint prus assaretta a custa genti e is dus popolaus, de accordi’e pari, passendisi is connoscenzias, valorizzant s’arti de fabbricai sa pedra finzas a arribbai a sa zivillidadi de is nuraxis.

Sa cultura de Monte Claro
Sa cultura de Monte Claro, annodizzàda in Sardigna tra su 2400 e su 2100 a.C., est beni connotta in is satus de Moguru abi si agatant documentus de importu mannu in su Nuraxi de Guventu e de Ena Pruna. Testimonìas de s’edadi de Monte Claro ci funt puru a Cuccurada a ingiriu de su monumentu de su nuraci cun d’una muralla manna mesu sciorroccada chi impari a Cuccurada. A arregodant is insediamentus de s’edadi Eneolitica. E de pagu est istau iscobertu un’antru villaggiu, Santa Maria laccanas a pari cun Masuddas.

Est diffizzili chi si pozzat nai chi sa genti de sa cultura Monte Claro essit de sa propriu arrazza e chi essint chistionau sa propriu lingua de is popolaus de sa cultura de Ozieri. Si penzat chi cun su cuminzu de is iscobertas e is traballamentus de is metallus sa genti de cussus tempus in circa de custus materialis hapat fundau unu modu nou de bivi pagu tranquillu, poita forzis bisongiàda a controllai is bias de tramudanzia de sa genti e beniat ammarolla a fabbricai is villaggius in logus prus in artu po podi scoccai mellus su manixiu de is atrus popolaus.

Un’antru motivu de mudamentu podit essi deppidu a sa laurera chi cun is annadas de sciuttori hiant ispintu s’omini in circa de terras nobas de traballai e propriu po cussu fattu s’essant criaus motivus de cetus e gherras po su controllu de is territorius.

S’aumentu de is murallas megaliticas in s’edadi de s’Arramini secundu is istudiosus ammostat cumenti in tottu su mediterraneu ci fessat unu pistighingiu e speddiu mannu forzis deppidu a su fattu ca circànta, traballànta e cummerciànta is metallus.

In cussus tempus si biviat ancora me is baraccas cumenti a su custumau, cun s’acciunta de su zocculu de pedra, is istrexus de terra si disigniànta e pintànta cun traggius nous- secundu is gustus aderezzaus de su mudai de su tempus e ripitiant is genias de traballu de is partis de Casteddu e Oristanesas. Si prosighiat a interrai is mortus in tumbas ipogeicas, in grutas naturalis, in terra e si podit penzai puru chi appoderessint is usanzias e custumanzias religiosas de su passau.